Халӑх музыка культурин пӗлтерӗшлӗ пайӗ вӑл – музыка инструменчӗсем. Чӑваш халӑх музыка инструменчӗсем ҫинчен пӗрремӗш хут историре XVIII-мӗш ӗмӗрте асӑнса хӑварни пур. Г. Ф. Миллер, П. С. Паллас, И. Г. Георги, К. С. Милькович, М. Д. Чулков ӗҫӗсенче сӑрнай, шӑпӑр, кӗсле, сӗрме купӑс, тута купӑсӗ (тимӗр купӑс) ҫинчен калани пур. Археологсем пӗлтернӗ тӑрӑх, Атӑлҫи Пӑлхар тапхӑрӗнчи ялсен выранӗсене чавнӑ хыҫҫӑн вӗрсе каламалли тата хӗлӗхлӗ инструментсен пайӗсене тупнӑ.
Чӑвашсен паллӑ музыка инструменчӗсен шучӗ темиҫе теҫеткене ҫитет. Вӗсене йывӑҫран, йывӑҫ хуппинчен, шӑмӑран, тӑмран, тиртен, тӗкрен, ӳсен-тӑранран, каярахпа тимӗртен ӑсталанӑ. Хӗлӗхсене лаша хӳринчен, така пыршинчен тата шӑнӑрӗнчен тунӑ. Йышӑннӑ классификаципе килӗшӳллӗн, вӗсене 3 ушкӑна пайлама пулать. Хӗлӗхлисен шутне сӗркӗчлисенчен сӗрме купӑс тата чӗпӗтсе каламаллисенчен кӗслепе тӑмра пур. Вӗркӗчлисен ушкӑнӗ 3 тӗсе пайланать: шӑхӑртмаллисенчен шӑхлич, тӑм шӑхлич, чӗлхеллисенчен (вӗркӗчлисемпе чӗпӗтсе каламаллисенчен) шӑпӑр, сӑрнай, тутут, тӳт, хут купӑс, пип-пип, муштук – сас паракан мӑйракасем, какӑр, кавал, пӑрӑх тата нахра. Ҫапса каламаллисемпе шавлисен ушкӑнӗ хӑй тӗллӗн янӑраканнисем тата ҫурхахлисем ҫине пайланать. Хӑй тӗллӗн янӑраканнисен сассисем тӗрлӗрен пулаҫҫӗ, вӗсен шутне шакмак тукмакӗсем, шакӑртма, шӑллӑ ҫатӑрка, шӑнкравсем, шӑнкӑрма (хӑнкӑрма), чан, тренчӗл, тинкӗлтин, чанкӑрти, ҫавӑрттарса сӗрлекен сӗр, чӗпӗтсе каламалли тимӗр купӑс (вархан) тата ыт.те кӗреҫҫӗ. Хӑй тӗллӗн янӑраканнисен шутӗнче кил-ҫуртри япаласем те пур: кашӑк, питлӗх, кӗленче савӑт, кӗпе тукмакӗ тата кӗпе-йӗм ҫумалли хӑма – кусемпе те кӗвӗ калаҫҫӗ. Ҫурхахлисен йышне параппан, тункӑр, тура-купӑс (турапа каласа кӗвӗ кӑларни) кӗреҫҫӗ.
Йӑлана кӗнӗ халӑх культуринчи музыка инструменчӗсене чӑвашсем тӗрлӗрен усӑ курнӑ. Уявсемпе вӑйӑ-кулӑ вӑхӑтӗнче вӗсен ӳнерпе илем пӗлтерӗшӗ малти вырӑна тухать. Ҫак тӗллевпе аслисем те, ҫамрӑксем те сӗрме купӑс, шӑпӑр, сӑрнай, кӗсле каланӑ, хальхи вӑхӑтра вара – ытларах хут купӑс. Ҫак инструментсемпе ача ҫуратнӑ, туй ирттернӗ, ҫын вилсен тата асӑннӑ чухне, ҫулленхи ҫӗр ӗҫӗсене тунӑ вӑхатра хӑш-пӗр асамлӑ йӑла-йӗрке туса ирттернӗ чухне усӑ кураҫҫӗ. Час-часах темиҫе инструментран тӑракан, тӗрлӗ ҫурхахлӑ тата хӑй тӗллӗн янӑраканнисене хушса, ансамбльсем йӗркеленӗ.
Кӗсле, сӗрме купӑс, параппан, хут купӑс пек чаплӑ музыка инструменчӗсене ӑсталасси Чӑваш Енре XIX ӗмӗр вӗҫӗпе XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче самай аталаннӑ пулнӑ. Чӑваш ӑстисен чи лайӑх ӗҫӗсене Мускаври, Питӗрти, Чулхулари, Хусанти, Киеври куравсенче кӑтартнӑ. Вӗсене ярмӑрккасенче, музыка лавккисенче туянма май пулнӑ.
Чи паллӑ ӑстасен шутӗнче – П.Е. Волков, М. Ф. Филиппов, В.Е. Руссков, В.И. Адюков.
Культура Чувашского края : учебное пособие/ В. П. Иванов, Г. Б. Матвеев, Н. И. Егоров и др. ; сост., авт. вступ. ст., отв. ред. М. И. Скворцов. – Чебоксары – Ч. 1. – 1995. – С. 247-249.
Чуваши. История и культура : историко-этнографическое исследование : в 2 томах/ Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук ; под ред. В. П. Иванова. Т. 2, 2009. – С. 223-232.
Параппан – ҫапса каламалли ҫурхахлӑ халӑх музыка инструменчӗ. Сӗм авал ӑна йӑла-йӗркепе ҫыхӑннӑ уявсен вӑхӑтӗнче тата сас паракан инструмент пек усӑ курнӑ. Шӑпӑр, сӑрнай тата ытти инструментсемпе пӗрле ансамбльсене параппана та кӗртнӗ. Пӗр туй та темиҫе параппанпа усӑ курмасӑр иртмен. Унпа каланӑ чух тукмак патаккисемпе ҫапнӑ. Выляс умӗн параппан тирне сӑрапа пӗрӗхтерсе сассине майлаштарнӑ.
Сӑрнай (перс чӗлхинчен, ӗҫкӗ, туй, нӑй – флейта) – авалхи чӑвашсен вӗрсе каламалли чӗлхеллӗ инструмент, сӑрнайӑн (шӑпӑрпа пӗр ретри) икӗ тӗсӗнчен пӗри. С.М. Михайлов пӗлтернӗ тӑрӑх, XIX-мӗш ӗмӗр варринче cӑрнай анатри чӑвашсен ҫеҫ сыхланса юлнӑ. Шупашкарта пӗрремӗш хут 1929 ҫулта сӑрнайпа калакан пулнине пичетре те ҫырса палӑртнӑ.
Шӑпӑр (хӑмпӑ) – чӑвашсен вӗрсе чӗлхепе каламалли инструменчӗ. Чӑвашсен икӗ тӗслӗ шӑпӑртан пӗри (сӑрнайпа пӗр ретре) шутланать. Инструмент вӑкӑр хӑмпинчен тата темиҫе тимӗр пӑрӑхран тӑрать. Ҫав хӑвӑл пӑрӑхсен аялти вӗҫне ӗне мӑйраки кӗртсе лартнӑ, вылянӑ чухне хӑмпӑ чавсасемпе хӗсӗнет. Ку инструментпа арҫынсем ҫеҫ каланӑ.
Тӑм шӑхличӗ – чӑвашсен вӗрсе шӑхӑракан халӑх музыка инструменчӗсенчен пӗри. Хӗртнӗ тӑмран тунӑ чӗр чун е кайӑк-кӗшӗк евӗрлӗ вӗрсе каламалли инструмент. Унӑн виҫисем тӗрлӗрен: 5-рен пуҫласа 10 см таран, кӳлепин икӗ енче – кӗвӗ кӑлармалли икӗ шӑтӑк, юлашки тӗслӗхре виҫӗ пусӑмлӑ сасӑ йӗркисем пулаҫҫӗ: си-бемоль-ре-фа; ре-ми-соль; ля-до-ре тата ыт. те (пурте 2-мӗш–3-мӗш октавӑсенче). Ача-пӑча тетти вырӑнне те усӑ кураҫҫӗ. Хӑш-пӗр чухне фольклор ансамблӗсенче икӗ мӑшӑр шӑтӑклӑ пысӑклатнӑ тӑм шӑхличӗсем (90-95 мм ҫитиех) тӗл пулаҫҫӗ, унпа ытларах анлӑ сарӑлнӑ кӗвӗсем шӑрантарма пулать.
Кӗсле – чӑвашсен авалхи чӗпӗтсе каламалли хӗлӗхлӗ музыка инструменчӗ. Кӗсле – шлем е трапеци евӗрлӗ, цитра е псалтериум тесе каланӑ инструмент тӗсӗ. Веер пек сарӑлакан хӗлӗхсемлӗ ҫунат майлӑ кӗслесенчен (Ҫурҫӗрти вырӑс тата финн халӑхӗсем хушшинче сарӑлнӑ янӑраканнисенчен) майлашӑвӗпе те, калас мелӗпе те чылай уйрӑлса тӑраҫҫӗ. Атӑлҫи тӑрӑхӗнчи халӑхсен те (тутарсен госле, марисен кясле, удмуртсен крезь) ҫавӑн йышши инструмент тӗл пулать. Атӑл тӑрӑхӗнчи халӑхсен ҫакӑн пек паха инструмент мӗнле пулса кайни пирки – тавлашуллӑ ыйту. XIV-мӗш ӗмӗрте музыкӑра псалтериумпа вырӑс чиркӳ ҫыннисем тата мыскараҫӑсемпе актерсем усӑ курнӑ, анчах XVII-мӗш ӗмӗрте вӗсене хӗсӗрленипе ҫак инструментпа усӑ курма пӑрахнӑ. Хусан ханлӑхӗнче те хӑйне евӗрлӗ кӗсле пулни XVI-мӗш ӗмӗрти летопиҫрен паллӑ. Чӗпӗтсе каламалли урлӑ выртакан инструментсем Европӑна пӑлхарсен кӑк йӑхӗсем урлӑ кӗни ҫинчен гипотезӑсем кӑларса тӑратаҫҫӗ. Хальхи вӑхӑтра усӑ куракан кӗслене хунсем китайсенчен (вӗсен ҫавнашкал икӗ тӗслӗ инструмент пур – шэ (тче) тата цинь) илме пултарнӑ. Ӗлӗк ҫырса хӑварнӑ ҫӑлкуҫсем тӑрӑх, кӗсле чӑвашсен XVIII-мӗш ӗмӗртен пулса кайни паллӑ, ХХ-мӗш ӗмӗрччен чӑвашсем кӗслепе анлӑ усӑ курнӑ, виле пытару тата асӑну йӑлисенче те, ӗҫкӗ-ҫикӗре те, улахсемпе туйсенче те янӑраттарнӑ.
Шӑллӑ ҫатӑрка (ҫатӑрка инструмент ячӗсен тӗсӗсем – ҫатӑркан, ҫатӑрма, ҫатӑрмак, чатӑр, шалтӑркка) – чӑвашсен хӑй тӗллӗн янӑракан халӑх инструменчӗсенчен пӗри. Сасӑ (кӳлепи ҫумне ҫирӗплетнӗ йывӑҫ пластинка шаклаттарни) кӳлепене шӑллӑ авӑр тавра ҫавӑрнипе тухать. Ҫатӑркапа усал-тӗселе хӑваланӑ чухне сӗрен йӑла-йӗркинче усӑ курнӑ, ӑна малтанхи кун ӑсталанӑ, ирттерсе янӑ хыҫҫӑн ҫунтарнӑ.
Шӑнкрав – чӑвашсен хӑй тӗллӗн янӑракан ҫапса каламалли музыка инструменчӗ. Ячӗсене сасӑ тӑрӑх евӗрлев сӑмахӗсенчен илнӗ. Лаша пӗккинчен ҫакса янӑ, выльӑх мӑйӗнчен ирӗкре ҫӳренӗ чухне ҫакса янӑ.
Шӑхлич – вӗрсе каламалли чӑваш халӑх музыка инструменчӗсенчен чи анлӑ сарӑлни, хытӑ йывӑҫран тунӑ тӑрӑхла флейта евӗр. Ҫак инструмент пирки К.Иванов «Нарспи» поэмӑра та асӑнать. Шӑхличе ҫӑка хуппинчен, вӗренерен, хӑмӑшран, каярах шӑвӑҫран ӑсталанӑ. Унпа ытларах ҫамрӑксем (арҫынсем) ҫуркуннепе ҫуллахи вӑхӑтра вылянӑ. Час-часах унӑн сассине ҫураки вӗҫленсен тата утӑҫи вӑхӑтӗнче итленӗ.
Сӗрме купӑс (купӑс, хӑма купӑс) – чӑвашсен авалхи сӗркӗчлӗ, хӗлӗхлӗ музыка инструменчӗ. Авалхи кӑк тӗсӗ – виҫӗ хӗлӗхлӗ, шал енне чавса кӑларнӑ кӳлепеллӗскер – сыхланса юлман (ӑна В.С. Чернов юсаса ҫӗнетнӗ, вӑлах сӗрме купӑс пайӗсен малтанхи ячӗсене тупса палӑртнӑ), хальхилле каласан, тӑватӑ хӗлӗхлӗ сӗрме купӑс.