Шупашкар. Ăслӑлӑх. Ҫут ӗҫ. Культура. Массӑллӑ информаци хатӗрӗсем — Чӑваш Ен Еткерлӗхӗ
Портала Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗн культурӑпа искусство енӗпе пӗтӗм наци пӗлтерӗшлӗ пултарулӑх проекчӗсене тӗрев паракан гранчӗпе йӗркеленӗ
Социаллӑ тетелсенче:
Выберите язык:
Тултип
Тултип
Главная / Чӑваш Республики / Республика ҫинчен / Ялсем, хуласем / Шупашкар / Шупашкар. Ăслӑлӑх. Ҫут ӗҫ. Культура. Массӑллӑ информаци хатӗрӗсем

Шупашкар. Ăслӑлӑх. Ҫут ӗҫ. Культура. Массӑллӑ информаци хатӗрӗсем

XVI ӗмӗрӗн 2-мӗш ҫурринче Чӑваш ен территорийӗнче Свяжски, Шупашкар, Ҫӗрпӳ, Етӗрне, Кокшай, Улатӑр, Козьмодемьянски уездсем йӗркеленӗ. Чӑваш Юмачев вулӑсӗ Курмӑш уездне пӑхӑннӑ. Сулахай енчи чӑвашсем Хусан уездӗнчи Чӑваш (Зюрейски), Галицки, Арски, Улатски, Ногай ҫулӗсенче (туссем) тӑнӑ. Чӑваш Енӗн кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ пайӗнчи ялсем 1648 ҫулта Чӗмпӗр уездне кӗнӗ. Уездсене вулӑсра, соткӑсене (Козьмодемьянская), стансене (Улатӑр) валеҫнӗ. Уезд пуҫӗнче приказ ҫуртӗнчи воеводсем тӑраҫҫӗ. Чӑваш вулӑсӗсене вулӑс сотникӗсем ертсе пынӑ. Ялсенче старостӑсем суйлаҫҫӗ. 1709 ҫулта Чӑваш Ен уезчӗсем Хусан кӗпӗрнине кӗнӗ, 1714 ҫулта Улатӑр, Етӗрне, Курмӑш уезчӗсем Чулхула кӗпӗрнине чакнӑ. 1719 ҫулта юлашки уездсене Чулхула кӗпӗрнинчи Улатӑр провинцине пӗрлештернӗ, теприсене – Хусан кӗпӗрнинчи Свяжски провинцие, провинцири воеводӑсен должноҫӗсене кӗртнӗ. Уездсен чиккисем 1780-1781 ҫулччен II Екатерина II «Пӗтӗм Раҫҫей империйӗн кӗпӗрнинчи управленийӗн Учрежденийӗсем» (1775 ҫ.) 1780-1781 ҫ. 100-400 пин Ҫулсенче ҫӗнӗ кӗпӗрнене йӗркеленӗ (кашни 300-400 пин Ҫулсенче) ревизи чунӗсем) тата вӗсен йышӗнче (20-30 пин чун). Хальхи Чӑваш Ен территорийӗ Хусан (Шупашкар, Ҫӗрпӳ, Етӗрне, Кусьмодемьянски, Тете) Тата Чӗмпӗр (Улатӑр ,Пӑван, Курмӑш уезчӗсем) кӗнӗ. Провинцисене уявланӑ. Ҫакӑн пек административлӑ-территори пайланӑвӗ 1920 ҫулччен упранса юлнӑ.

1920 ҫулхи июнӗн 24-мӗшӗнче Шупашкар хулинче административлӑ центрпа пӗрле Чӑваш автономи облаҫне йӗркеленӗ. Чӑваш АО административлӑ-территори тытӑмне революцичченхи Раҫҫей территорине йӗркеленӗ. Территорие 4 уездпа 61 вулӑс (февралӗн 20-мӗшӗнче 1922 ҫ.) пайланӑ.

Апрелӗн 21–мӗшӗнче чӑваш АО чӑваш АССРНЕ ҫӗнетнӗ хыҫҫӑн Тата Улатӑр уездӗнчи Улатӑр кӗпӗрнинчи часть йышӗнчен (июнӗн 20 – мӗшӗ 1925 ҫ.) Улатӑр уездне йӗркеленӗ, пиллӗкмӗш уездне шучӗпе (1925 ҫ. – 61 вулӑс, 1927 ҫ. — 55 вулӑс) йӗркеленӗ.

1927 ҫулта административлӑ-территори пайланӑвне-районсемпе ял совечӗсене-кӗртнӗ. Ҫӗнӗ тетел 17 районтан тата 1167 ял советӗнчен тӑнӑ, 1929 ҫул тӗлне ял совечӗсен шучӗ 670 таран чакнӑ.

Административлӑ-территори тытӑмне аталантарас тӗлӗшпе 50-мӗш ҫ. 20 ҫ. пӗтӗмӗшле тенденци районсене пысӑклатнӑ. 1944 ҫул тӗлне Чӑваш Енре административлӑ 30 район пулса тӑнӑ. Пӗр районсенчи с.Пысӑк Сӗнтӗр (халӗ Муркаш р-н), С. Октябрьски (Сӗнтӗрвӑрри-Посадски р-н), с. Шихазан (Канаш р-н), с. Калинин (Вӑрнар р-н), с. Советски (Етӗрне р-н), с. Кувакино (Улатӑр р-н), Первомайски (Патӑрьел р-н) поселенийӗсем. Район йӗркеленӗ чухне наци факторне те шута илнӗ, ҫавӑн пекех 30-мӗш ҫ. 20 ҫ. Шихирдан с. хулинчи 22 тутар ялӗ йышӗнче тутар наци районӗ пулнӑ.

1954 ҫултан пуҫласа административлӑ районсемпе ял совечӗсене пысӑклатма пуҫланӑ. 1962 ҫулхи декабрӗн 20-мӗшӗнче Чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Президиумӗ ял тата хулари халӑх пурӑнакан вырӑнсене тытса пырас принцип тӑрӑх районсен сетьне урӑхлатасси ҫинчен постановлени йышӑннӑ. 9 ял тата 2 промышленность районне (301 ял совечӗ) йӗркеленӗ. Анчах кун пек административлӑ-территори тытӑмӗ управлени организацине йӗркелеме кӑткӑслатрӗ, 1965 ҫулхи январӗн 11-мӗшӗнче республикӑна промышленноҫпа ял районӗсене уйӑрасси ҫинчен йышӑнӑва пӑрахӑҫларӗҫ. 9 ял тата 2 промышленность районӗсем вырӑнне 18 пӗр район йӗркеленӗ. 1966 ҫул вӗҫӗнчен чӑваш енре административлӑ районсен шучӗ 21: Улатӑр, Элӗк, Патӑрьел, Вӑрнар, Йӗпреҫ, Канаш, Куславкка, Комсомол, Красноармеец, Красноармеец, Красноармеец, Красноармеец, Красночетай, Сӗнтӗрвӑрри, Муркаш, Пӑрачкав, Вӑрмар, Ҫӗрпӳ, Шупашкар, Шӑмӑршӑ, Ҫӗмӗрле, Етӗрне, Тӑвай районӗсен 5 хули: Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар, Канаш, Улатӑр, Ҫӗмӗрле; 5 хула пӑхӑнӑвӗн: Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар, Канаш, Ҫӗмӗрле. 4; районти пӑхӑнса тӑракан хуласем: козловка, сӗнтӗрвӑрри, ҫӗрпӳ, Етӗрне; 8 хула йышши поселок: Вӑрнар, Йӗпреҫ, Кӳкеҫ, Вӑрмар, Пӑван, Киря, Ҫӗнӗ Лапсар, Сосновка; Шупашкар хулинче 3 район: Калинин, Ленинский, Мускав; 350 ял администрацийӗ.

2004 ҫулхи октябрӗн 5-мӗшӗнче чӑваш Республикин Патшалӑх Совечӗ «Чӑваш Республикин муниципалитет пӗрлӗхӗсен чиккисене йӗркелесси тата вӗсене хула, ял тӑрӑхӗн, муниципалитет районӗн тата хула округӗн статусӗ туса хурасси ҫинчен»саккуна йышӑннӑ. Ҫак саккунпа килӗшӳллӗн республикӑри 5 хулапа (хула администрацийӗсемпе) иртнисене республика пӑхӑнса тӑракан 5 хула округӗ пулса тӑчӗ; 21 муниципалитет районӗ (вӗсен йышӗ тата административлӑ центрӗсем улшӑнман); 284 ял поселенийӗсем – Ял тата поселок администрацийӗсене (советсене) 1927-2004 ҫ. (виҫӗ тӗслӗхре ял поселенийӗсем – Пӑван, Киря, Кӳкеҫ поселокӗсене ертсе пыраҫҫӗ. Кӳкеҫ – Шупашкар муниципалитет районӗн центрӗ); 7 хула поселенийӗсен Центрӗсемпе Куславкка, Сӗнтӗрвӑрри, Ҫӗрпӳ, Етӗрне тата хула йышши поселоксем: Вӑрнар, Йӗпреҫ, Вӑрмар хулисем.

2019 ҫулта раҫҫей саккунӗсенче муниципалитет округӗн ӑнланӑвӗ палӑрнӑ. Федерацин «Раҫҫей Федерацийӗнче вырӑнти хӑй тытӑмлӑх организацийӗн пӗтӗмӗшле принципӗсем Ҫинчен» саккунне кӗртнӗ улшӑнусем административлӑ пайӑн ҫӗнӗ системине куҫма палӑртнӑ. Реформӑна Чӑваш Ен те пырса тивнӗ: икӗ район – Красноармеец тата Ҫӗмӗрлин-пилот площадкисем пулса тӑнӑ. Чӑваш ен муниципалитет пӗрлӗхӗсен Совечӗн ЧЕРЕТСӖР VIII съездӗнче регион Пуҫлӑхӗ Олег Николаев 2022 ҫул хушшинче юлнӑ 19 района муниципалитет округӗсене улӑштарассине пурнӑҫлассине палӑртнӑ.

2023 ҫул тӗлне Чӑваш Республикинче муниципалитет реформи вӗҫленнӗ.

Хальхи вӑхӑтра Чӑваш Республикинче 26 муниципалитет пӗрлӗхӗсем: 5 хула тата 21 муниципалитет округӗ.

Хула округӗсем хушшинче Шупашкар халӑхӗн 43% пурӑнать. Хула округӗн административлӑ пӑхӑнӑвӗнче 5 халӑх пурӑнать, вӗсен хушшинче Чӑваш Ен тӗп хули-Шупашкар хули.

Улатӑр муниципалитет округӗ (1937 ҫх), чи пӗчӗкки – Красноармеец округӗ (456 ҫх).

Муркаш округӗнче ялти чи йышли – 177, сахалрах – Шӑмӑршӑпа Тӑвай округӗсенче 31-шер ял вырӑнаҫнӑ.

Республикӑра пурӗ 1729 халӑх пурӑнакан вырӑн.

Шупашкар муниципаллӑ округӗ
Муркаш муниципаллӑ округӗ
Етӗрне муниципаллӑ округӗ
Хӗрлӗ Чутай муниципаллӑ округӗ
Ҫĕмӗрле муниципаллӑ округӗ
Пӑрачкав муниципаллӑ округӗ
Улатӑр муниципаллӑ округӗ
Шӑмӑршӑ муниципаллӑ округӗ
Елчӗк муниципаллӑ округӗ
Тӑвай муниципаллӑ округӗ
Вӑрмар муниципаллӑ округӗ
Куславкка муниципаллӑ округӗ
Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округӗ
Ҫӗрпӳ муниципаллӑ округӗ
Красноармейски муниципаллӑ округӗ
Канаш муниципаллӑ округӗ
Элӗк муниципаллӑ округӗ
Вӑрнар муниципаллӑ округӗ
Йӗпреҫ муниципаллӑ округӗ
Комсомольски муниципаллӑ округӗ
Патӑрьел муниципаллӑ округӗ

Шупашкар

Шупашкар (Чебоксары) – Атӑлӑн хӗвеланӑҫ ҫыранӗнче вырнаҫнӑ Чӑваш Республикин тӗп хули. Хула историйӗ XIII ӗмӗр вӗҫӗнчен пуҫласа XVI ӗмӗр варрине ярса илнӗ пӑлхар-чӑваш тата 1555 ҫултан пуҫланнӑ Раҫҫей тапхӑрӗсене пайланать. Шупашкарӑн хальхи вырӑнӗнчи XII ӗмӗрте пурӑннӑ вырӑнсен йӗрӗсенче археологи тӗпчевӗсем тупнӑ. Халӑх пурӑнакан вырӑн пек вӑл каярах пулса кайнӑ. Ун вырӑнӗнче XIII-XIV ӗмӗр чиккинчен пӑлхарсемпе чӑвашсем пурӑнакан вырӑн пулнӑ. Анчах та шӑпах 1469 ҫулта регион Хусан ханствин йышне кӗнӗ вӑхӑтра вырӑс летопиҫӗсенче Шупашкара пӗрремӗш хут асӑнаҫҫӗ. Ҫак датӑран пуҫласа хулан ҫул шучӗ пуҫланать.

Хальхи Шупашкар – паянхи самана хули, Чӑваш Республикин политикӑпа экономика, наукӑпа культура пурнӑҫӗн центрӗ; унта историпе паянхи саманан кӑсӑклӑхӗ палӑрса тӑрать, хӑйне евӗрлӗ музейсемпе палӑксем пур, вырӑс тата чӑваш культурисем ӗмӗр-ӗмӗрех пӗр-пӗринпе тачӑ ҫыхӑнса, пӗр-пӗрне пуянлатса пыраҫҫӗ.

Шупашкар – Атӑл тӑрӑхӗнчи хальхи индустри центрӗ. Кунта Чӑваш Республикин экономикӑн хӑватлӑ вӑй-хӑвачӗ пур, машинӑсем тӑвас, металл хатӗрлесси, пир-авӑр промышленнӑҫӗ, энергетика, строительство организацийӗсем унӑн тӗп никӗсӗ пулса тӑраҫҫӗ. Хулан аталаннӑ транспорт, инженери тата социаллӑ инфратытӑмсем пур. Пӗчӗк предприниматель ӗҫӗ хастарлӑн аталанать.

Шупашкар федерацин Атӑлҫи округне тата Атӑл-Вятка экономика районне кӗреҫҫӗ. Хулана раҫҫейри чи хӑтлӑ хуласенчен пӗри тесе темиҫе хут та йышӑннӑ.

Шупашкар – Чӑваш Республикин тӗп хули, унӑн административлӑ, экономика тата культура центрӗ. Шупашкар йышӗнче виҫӗ район – Калинин, Ленин, Мускав тата Атӑл тӑрӑхӗнчи территори управленийӗ. Хула лаптӑкӗ Атӑлҫи пайӗпе пӗрле – 250,9 тӑваткал ҫухрӑм кӑрлач уйӑхӗн 1-мӗшӗнче 2022 ҫ. – 508 100 ҫын. Хулан хальхи чиккине Чӑваш Республикин Патшалӑх Канашӗ палӑртнӑ. Пӗтӗмӗшле тӑршшӗ унӑн 83,3 ҫухрӑм, вӗсенчен типӗ айлӑмпа – 67,0 ҫухрӑм, Атӑл хӗррипе – 16,3 ҫухрӑм.

Хула экономикӑпа географи тӗлӗшӗнчен лайӑх вырӑнта вырнаҫнӑ. Мускав, Владимир, Чулхула, Хусан тата Уфа хулисене пӗрлештерекен М-7 «Атӑл» федераци пӗлтерӗшлӗ автомобиль ҫулӗ те Шупашкар хули урлӑ иртет. Чӑваш ен тӗп хулинче М-7 магистраль Йошкар-Олана, Киров тата Сыктывкар еннелле каякан Р176 трасса урлӑ каҫать. Мускава ҫитме – 661 ҫухрӑм, кӳршӗри регионсен ҫывӑхри центрӗсене ҫитмешкӗн Хусана 181 ҫухрӑм, Чулхулана 247 ҫухрӑм, Ульяновскине 244 ҫухрӑм, Йошкар-Олана 93 ҫухрӑм пулать.

Хулан хальхи гербне Чӑваш ен халӑх художникӗ Элли Юрьев туса хатӗрленӗ. Щитӑн ҫӳлти пайӗнче хӗрлӗ фон ҫинче чӑваш орнаментне ӳкернӗ, вӑл стилизациленӗ виҫӗ юманран тӑрать, вӗсем иртнӗ, хальхи тата пулас вӑхӑта пӗлтереҫҫӗ. Вӑтам юман варринче кӗмӗл «1469» цифра пур. Вӑл Шупашкар ҫинчен пӗрремӗш хут асӑннӑ ҫула кӑтартать. Шупашкар хулин гимне 2525 №-лӗ депутатсен пухӑвӗ 2009 ҫулхи декабрӗн 24-мӗшӗнчен пуҫласа «Шупашкар хулин муниципалитет пӗрлӗхӗн гимнӗ ҫинчен – Чӑваш Республикин тӗп хулин» йышӑнӑвӗпе ҫирӗплетнӗ. Сӑмахӗсен авторӗ – чӑваш поэчӗ Порфирий Васильевич Афанасьев, кӗввине хываканӗ – чӑваш композиторӗ Филипп Миронович Лукин.

Шупашкар хулин ялавне тӳркӗтеслӗ пусмаран хатӗрлесе тунӑ. Ялав пӗр енлӗ шурӑ тӗслӗ пусмаран, ун варринчи тӗп элеменчӗ вырӑнӗнче Шупашкар хулин гербӗ пур.

Чебоксары: история, этнография, культура

Чебоксары: история, этнография, культура : материалы всероссийской научно-практической конференции, 30 мая 2019 г, Чебоксары / Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2019. - 264, [5] с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Чебоксары как город Доброград

Степанова, И. Чебоксары как город Доброград / Ирина Степанова, 2009. - 36 с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Праздник на Певческом поле

Лепилкина, Р. Праздник на Певческом поле : [о праздновании 530-летия Чебоксар на сценической площадке под названием "Певческое поле"] / Регина Лепилкина // Чебоксарские новости. - 1999. - 27 июля. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Праздник состоится в любую погоду

Валерина, К. Праздник состоится в любую погоду : [о программе празднования Дня города "Чебоксары - жемчужина Поволжья. Ахах пек Атӑлҫи Шупашкар"] / К. Валерина // Республика. - 1999. - 13 авг. (№ 15). - С. 4. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

В День города на Певческом поле - "эстрадный звездопад" от Лии Черновой

Чернова, Л. В День города на Певческом поле - "эстрадный звездопад" от Лии Черновой : [беседа с режиссером Чувашского телевидения Л. Черновой о музыкально-эстрадном проекте к 530-летию Чебоксар] / Лия Чернова // СЧ - Столица. - 1999. - 11-18 августа (№ 31). - С. 16. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Краше тебя, Чебоксары, и роднее нигде не сыскать

Алексеев, В. Краше тебя, Чебоксары, и роднее нигде не сыскать : [о праздновании 530-летия со дня основания г. Чебоксары] / В. Алексеев, Т. Моисеева // Советская Чувашия. - 1999. - 17 августа. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

О времени, о себе

Сергеев, Т. С. О времени, о себе : (о былых годах в прозе и стихах) / Тихон Сергеев, 2008. - 308 с. : [16] л. генел. схем., портр., фот. с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Журналистами становятся по призванию : Творческая деятельность Ивана Яковлеви...

Данилов, А. П. Журналистами становятся по призванию : Творческая деятельность Ивана Яковлевича Тенюшева : к 75-летию со Дня рождения / А. П. Данилов, 1998. - 91 с., [2] л. ил. с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Духовное наследие академика М. Р. Федотова; Кн. 1

Терентьев, Владимир Михайлович. Духовное наследие академика М. Р. Федотова [Текст : электронный ресурс] : о жизнедеятельности известного ученого-языковеда, алтаиста, корифея чувашской тюркологии. Кн. 1, 2010. - 542 с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Духовное и научное наследие академика М. Р. Федотова; Кн. 2

Терентьев, Владимир Михайлович. Духовное и научное наследие академика М. Р. Федотова [Текст : электронный ресурс] : [о жизнедеятельности известного ученого-языковеда, алтаиста, корифея чувашской тюркологии]. Кн. 2, 2011. - 584 с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее