Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округӗ — Чӑваш Ен Еткерлӗхӗ
Портала Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗн культурӑпа искусство енӗпе пӗтӗм наци пӗлтерӗшлӗ пултарулӑх проекчӗсене тӗрев паракан гранчӗпе йӗркеленӗ
Социаллӑ тетелсенче:
Выберите язык:
Тултип
Тултип
Главная / Чӑваш Республики / Республика ҫинчен / Ялсем, хуласем / Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округӗ

Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округӗ

XVI ӗмӗрӗн 2-мӗш ҫурринче Чӑваш ен территорийӗнче Свяжски, Шупашкар, Ҫӗрпӳ, Етӗрне, Кокшай, Улатӑр, Козьмодемьянски уездсем йӗркеленӗ. Чӑваш Юмачев вулӑсӗ Курмӑш уездне пӑхӑннӑ. Сулахай енчи чӑвашсем Хусан уездӗнчи Чӑваш (Зюрейски), Галицки, Арски, Улатски, Ногай ҫулӗсенче (туссем) тӑнӑ. Чӑваш Енӗн кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ пайӗнчи ялсем 1648 ҫулта Чӗмпӗр уездне кӗнӗ. Уездсене вулӑсра, соткӑсене (Козьмодемьянская), стансене (Улатӑр) валеҫнӗ. Уезд пуҫӗнче приказ ҫуртӗнчи воеводсем тӑраҫҫӗ. Чӑваш вулӑсӗсене вулӑс сотникӗсем ертсе пынӑ. Ялсенче старостӑсем суйлаҫҫӗ. 1709 ҫулта Чӑваш Ен уезчӗсем Хусан кӗпӗрнине кӗнӗ, 1714 ҫулта Улатӑр, Етӗрне, Курмӑш уезчӗсем Чулхула кӗпӗрнине чакнӑ. 1719 ҫулта юлашки уездсене Чулхула кӗпӗрнинчи Улатӑр провинцине пӗрлештернӗ, теприсене – Хусан кӗпӗрнинчи Свяжски провинцие, провинцири воеводӑсен должноҫӗсене кӗртнӗ. Уездсен чиккисем 1780-1781 ҫулччен II Екатерина II «Пӗтӗм Раҫҫей империйӗн кӗпӗрнинчи управленийӗн Учрежденийӗсем» (1775 ҫ.) 1780-1781 ҫ. 100-400 пин Ҫулсенче ҫӗнӗ кӗпӗрнене йӗркеленӗ (кашни 300-400 пин Ҫулсенче) ревизи чунӗсем) тата вӗсен йышӗнче (20-30 пин чун). Хальхи Чӑваш Ен территорийӗ Хусан (Шупашкар, Ҫӗрпӳ, Етӗрне, Кусьмодемьянски, Тете) Тата Чӗмпӗр (Улатӑр ,Пӑван, Курмӑш уезчӗсем) кӗнӗ. Провинцисене уявланӑ. Ҫакӑн пек административлӑ-территори пайланӑвӗ 1920 ҫулччен упранса юлнӑ.

1920 ҫулхи июнӗн 24-мӗшӗнче Шупашкар хулинче административлӑ центрпа пӗрле Чӑваш автономи облаҫне йӗркеленӗ. Чӑваш АО административлӑ-территори тытӑмне революцичченхи Раҫҫей территорине йӗркеленӗ. Территорие 4 уездпа 61 вулӑс (февралӗн 20-мӗшӗнче 1922 ҫ.) пайланӑ.

Апрелӗн 21–мӗшӗнче чӑваш АО чӑваш АССРНЕ ҫӗнетнӗ хыҫҫӑн Тата Улатӑр уездӗнчи Улатӑр кӗпӗрнинчи часть йышӗнчен (июнӗн 20 – мӗшӗ 1925 ҫ.) Улатӑр уездне йӗркеленӗ, пиллӗкмӗш уездне шучӗпе (1925 ҫ. – 61 вулӑс, 1927 ҫ. — 55 вулӑс) йӗркеленӗ.

1927 ҫулта административлӑ-территори пайланӑвне-районсемпе ял совечӗсене-кӗртнӗ. Ҫӗнӗ тетел 17 районтан тата 1167 ял советӗнчен тӑнӑ, 1929 ҫул тӗлне ял совечӗсен шучӗ 670 таран чакнӑ.

Административлӑ-территори тытӑмне аталантарас тӗлӗшпе 50-мӗш ҫ. 20 ҫ. пӗтӗмӗшле тенденци районсене пысӑклатнӑ. 1944 ҫул тӗлне Чӑваш Енре административлӑ 30 район пулса тӑнӑ. Пӗр районсенчи с.Пысӑк Сӗнтӗр (халӗ Муркаш р-н), С. Октябрьски (Сӗнтӗрвӑрри-Посадски р-н), с. Шихазан (Канаш р-н), с. Калинин (Вӑрнар р-н), с. Советски (Етӗрне р-н), с. Кувакино (Улатӑр р-н), Первомайски (Патӑрьел р-н) поселенийӗсем. Район йӗркеленӗ чухне наци факторне те шута илнӗ, ҫавӑн пекех 30-мӗш ҫ. 20 ҫ. Шихирдан с. хулинчи 22 тутар ялӗ йышӗнче тутар наци районӗ пулнӑ.

1954 ҫултан пуҫласа административлӑ районсемпе ял совечӗсене пысӑклатма пуҫланӑ. 1962 ҫулхи декабрӗн 20-мӗшӗнче Чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Президиумӗ ял тата хулари халӑх пурӑнакан вырӑнсене тытса пырас принцип тӑрӑх районсен сетьне урӑхлатасси ҫинчен постановлени йышӑннӑ. 9 ял тата 2 промышленность районне (301 ял совечӗ) йӗркеленӗ. Анчах кун пек административлӑ-территори тытӑмӗ управлени организацине йӗркелеме кӑткӑслатрӗ, 1965 ҫулхи январӗн 11-мӗшӗнче республикӑна промышленноҫпа ял районӗсене уйӑрасси ҫинчен йышӑнӑва пӑрахӑҫларӗҫ. 9 ял тата 2 промышленность районӗсем вырӑнне 18 пӗр район йӗркеленӗ. 1966 ҫул вӗҫӗнчен чӑваш енре административлӑ районсен шучӗ 21: Улатӑр, Элӗк, Патӑрьел, Вӑрнар, Йӗпреҫ, Канаш, Куславкка, Комсомол, Красноармеец, Красноармеец, Красноармеец, Красноармеец, Красночетай, Сӗнтӗрвӑрри, Муркаш, Пӑрачкав, Вӑрмар, Ҫӗрпӳ, Шупашкар, Шӑмӑршӑ, Ҫӗмӗрле, Етӗрне, Тӑвай районӗсен 5 хули: Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар, Канаш, Улатӑр, Ҫӗмӗрле; 5 хула пӑхӑнӑвӗн: Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар, Канаш, Ҫӗмӗрле. 4; районти пӑхӑнса тӑракан хуласем: козловка, сӗнтӗрвӑрри, ҫӗрпӳ, Етӗрне; 8 хула йышши поселок: Вӑрнар, Йӗпреҫ, Кӳкеҫ, Вӑрмар, Пӑван, Киря, Ҫӗнӗ Лапсар, Сосновка; Шупашкар хулинче 3 район: Калинин, Ленинский, Мускав; 350 ял администрацийӗ.

2004 ҫулхи октябрӗн 5-мӗшӗнче чӑваш Республикин Патшалӑх Совечӗ «Чӑваш Республикин муниципалитет пӗрлӗхӗсен чиккисене йӗркелесси тата вӗсене хула, ял тӑрӑхӗн, муниципалитет районӗн тата хула округӗн статусӗ туса хурасси ҫинчен»саккуна йышӑннӑ. Ҫак саккунпа килӗшӳллӗн республикӑри 5 хулапа (хула администрацийӗсемпе) иртнисене республика пӑхӑнса тӑракан 5 хула округӗ пулса тӑчӗ; 21 муниципалитет районӗ (вӗсен йышӗ тата административлӑ центрӗсем улшӑнман); 284 ял поселенийӗсем – Ял тата поселок администрацийӗсене (советсене) 1927-2004 ҫ. (виҫӗ тӗслӗхре ял поселенийӗсем – Пӑван, Киря, Кӳкеҫ поселокӗсене ертсе пыраҫҫӗ. Кӳкеҫ – Шупашкар муниципалитет районӗн центрӗ); 7 хула поселенийӗсен Центрӗсемпе Куславкка, Сӗнтӗрвӑрри, Ҫӗрпӳ, Етӗрне тата хула йышши поселоксем: Вӑрнар, Йӗпреҫ, Вӑрмар хулисем.

2019 ҫулта раҫҫей саккунӗсенче муниципалитет округӗн ӑнланӑвӗ палӑрнӑ. Федерацин «Раҫҫей Федерацийӗнче вырӑнти хӑй тытӑмлӑх организацийӗн пӗтӗмӗшле принципӗсем Ҫинчен» саккунне кӗртнӗ улшӑнусем административлӑ пайӑн ҫӗнӗ системине куҫма палӑртнӑ. Реформӑна Чӑваш Ен те пырса тивнӗ: икӗ район – Красноармеец тата Ҫӗмӗрлин-пилот площадкисем пулса тӑнӑ. Чӑваш ен муниципалитет пӗрлӗхӗсен Совечӗн ЧЕРЕТСӖР VIII съездӗнче регион Пуҫлӑхӗ Олег Николаев 2022 ҫул хушшинче юлнӑ 19 района муниципалитет округӗсене улӑштарассине пурнӑҫлассине палӑртнӑ.

2023 ҫул тӗлне Чӑваш Республикинче муниципалитет реформи вӗҫленнӗ.

Хальхи вӑхӑтра Чӑваш Республикинче 26 муниципалитет пӗрлӗхӗсем: 5 хула тата 21 муниципалитет округӗ.

Хула округӗсем хушшинче Шупашкар халӑхӗн 43% пурӑнать. Хула округӗн административлӑ пӑхӑнӑвӗнче 5 халӑх пурӑнать, вӗсен хушшинче Чӑваш Ен тӗп хули-Шупашкар хули.

Улатӑр муниципалитет округӗ (1937 ҫх), чи пӗчӗкки – Красноармеец округӗ (456 ҫх).

Муркаш округӗнче ялти чи йышли – 177, сахалрах – Шӑмӑршӑпа Тӑвай округӗсенче 31-шер ял вырӑнаҫнӑ.

Республикӑра пурӗ 1729 халӑх пурӑнакан вырӑн.

Шупашкар муниципаллӑ округӗ
Муркаш муниципаллӑ округӗ
Етӗрне муниципаллӑ округӗ
Хӗрлӗ Чутай муниципаллӑ округӗ
Ҫĕмӗрле муниципаллӑ округӗ
Пӑрачкав муниципаллӑ округӗ
Улатӑр муниципаллӑ округӗ
Шӑмӑршӑ муниципаллӑ округӗ
Елчӗк муниципаллӑ округӗ
Тӑвай муниципаллӑ округӗ
Вӑрмар муниципаллӑ округӗ
Куславкка муниципаллӑ округӗ
Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округӗ
Ҫӗрпӳ муниципаллӑ округӗ
Красноармейски муниципаллӑ округӗ
Канаш муниципаллӑ округӗ
Элӗк муниципаллӑ округӗ
Вӑрнар муниципаллӑ округӗ
Йӗпреҫ муниципаллӑ округӗ
Комсомольски муниципаллӑ округӗ
Патӑрьел муниципаллӑ округӗ

Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округӗ

Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округӗ (Мариинско-Посадский муниципальный округ). 1927 ҫулхи октябрӗн 1-мӗшӗнчен ЦИК Президиумӗн (05.09.1927) тата Чӑваш АССР Совнарком Президиумӗн (15.09.1927) постановленийсемпе килӗшӳллӗн район пек йӗркеленӗ, 2022 ҫулхи мартӑн 29-мӗшӗнчи 23 №-лӗ Чӑваш Республикин Саккунӗ тӑрӑх Чӑваш Республикин Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округне (малалла – округ) улӑштарнӑ.

Округӑн административлӑ центрӗ – Сӗнтӗрвӑрри (Мариинский Посад) хули.

Округ Чӑваш Республикин ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ пайӗнче вырнаҫнӑ. Округӑн ҫурҫӗр тата ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ енче 80 ҫухрӑм тӑршшӗ Атӑл тӑрӑх, хӗвеланӑҫ енче Ҫӗрпӳ шывӗ тӑрӑх тӑсӑлса выртать. Тухӑҫпа кӑнтӑрта вӑл Чӑваш Республикин Куславккапа Ҫӗрпӳ муниципаллӑ округӗсемпе, ҫурҫӗр тата ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ енче Марий Эл Республикин Звенигов районӗпе кӳршӗллӗ вырнаҫнӑ. Округри пӗтӗмӗшле площадь 68 605 гектар, ҫав шутра 39 144 гектар ял хуҫалӑх ҫӗрӗ, 19 138 гектар вӑрман фончӗ йышанать. Шупашкар хулине ҫитме 55 ҫухрӑм шутланать.

Округра – халӑхсем пурӑнакан 79 ял вырӑнӗ. 01.01.2022 тӗлне 20 455 ҫын шутланса тӑрать.

Округри тӗп промышленность тата предприятисем туса кӑларакан ООО «Сӗнтӗрвӑрри ҫӑкӑр комбиначӗ», ООО «Сӗнтӗрвӑрри ҫу завочӗ», ООО (сӗтел-пукан продукцийӗ туса кӑларакан) «Терция», ООО «Дриада-лестницы», АО «Марпосадкабель», ООО «Вител», ООО «Кулач», «ООО Камаевски стройматериалӗсен завочӗ», ООО «Промкомплект» шутланаҫҫӗ. Округ территорийӗнче ял хуҫалӑх продукцийӗсем туса илессипе 9 ял хуҫалӑх организацийӗ ӗҫлет. Ял хуҫалӑхӗн тӗп отраслӗсем тырӑ, ҫӗрулми, аш-какай туса илессипе, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе ҫыхӑннӑ.

Округ территоринче культурӑпа туризм ҫурчӗ тата А.Я. Эшпай ячӗллӗ кинотеатр, 29 культурӑпа кану учрежденийӗ, 24 вулавӑш, 2 музей, Сӗнтӗрвӑрринчи купца-мещенсен йӑлине сӑнлакан краеведени музейӗ, геральдика музейӗ, Л. Г. Даньковӑн килти этнографи музейӗ, Т. П. Дверенинӑн пукане музейӗ, И. Н. Веденеевӑн «Сундырь» музейӗ, Ю. Зайцев ячӗллӗ илемлӗ галерея, Н. Овчинников ячӗллӗ илемлӗ галерея – таврапӗлӳ музейӗн филиалӗ, СССР летчик-космонавчӗн А. Г. Николаевӑн мемориал комплексӗ ӗҫлет.

Округра пурӑнакансем хӑйсен пӗтӗм тӗнчипе паллӑ ентешӗсемпе Н. Я. Бичуринпа, чӑваш космонавчӗпе А. Г. Николаевпа, Чӑваш енӗн пӗрремӗш Президенчӗпе Н. В. Федоровпа тивӗҫлипе мухтанаҫҫӗ.

Чӑваш Республикин «Сӗнтӗрвӑррипе муниципаллӑ округӗ» электронлӑ вулавӑшӑн коллекцийӗ округ историйӗн социаллӑ пурнӑҫпа экономика, политикӑпа культура аспекчӗсене палӑртакан сӑнавсем, официаллӑ тата архив докуменчӗсем, сӑнарлӑ материалсем кӗртет.

 

Сӗнтӗрвӑрри хули (Мариинский Посад) – Чӑваш Республикин Сӗнтӗрвӑрри округӗн административлӑ центрӗ.

Сӗнтӗрвӑрри хули Атӑлӑн сылтӑм ҫыранӗнче, Тури тата Аялти Сӗнтӗр икӗ пӗчӗк юханшыв хушшинче тӗп хуларан Шупашкартан 36 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ.

1856 ҫулччен Сӗнтӗр (Сундырь) ялӗ пулнӑ, ун ҫинчен 1620 ҫулта асӑннӑ. Хресченсем шутланнӑ купцасемпе суту-илӳ тӑвакансем тата вӑрман промышленникӗсем ыйтнипе «император величестви Мария Александровна ячӗпе Маринский ячӗпе хула е посад ятне илме ирӗк пани» ҫинчен купца гильдине илес тӗллевпе 1856 ҫулта II Александр император яла хӑйӗн мӑшӑрӗ Мария Александровна ячӗпе Мариински Посад (Сӗнтӗрвӑрри) улӑштарнӑ.

1717 ҫулта Шупашкарти Л. Пичугин купца хулара эрех завочӗ (1933 ҫултанпа Сӗнтӗрвӑрри спиртзавочӗ) йӗркеленӗ.

XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче Сӗнтӗрвӑрри халӑх промыслин изделийӗсемпе суту-илӳ тунӑ, катка-пичке, урапа, ҫуна  ӑсталас, тимӗрҫӗ ӗҫӗ, хӑва ҫыхни аталаннӑ, баржӑсем, шлюпкӑсем, пулӑ тытмалли карапсем хатӗрлекен судоверфь ӗҫленӗ.

Хулари купцасем хӑйсен хулинче ӗҫлесе пурӑннӑ. Купцасене пула хулан авалхи хулан тӗп пайӗ XVII–XIX ӗмӗрти хула строительствипе архитектура палӑкӗ пулса тӑрать.

РФ Правительствин распоряженипе 2014 ҫулхи июлӗн 29-мӗшӗнчен пуҫласа 1398-р № «Моногородсен шутне ҫирӗплетесси ҫинчен» хула «Раҫҫей Федерацийӗн пӗр профильлӗ муниципаллӑ пӗрлӗхӗсен (моногород) категорине социаллӑ пурнӑҫпа экономика лару-тӑрӑвӗпе кӑткӑсрах» категорине кӗртнӗ.

Хулари халӑх шучӗ 01.01.2022 тӗлне 8177 ҫын шутланать.