Ҫĕмӗрле муниципаллӑ округӗ. Библиотекӑсен кӑларӑмӗсем — Чӑваш Ен Еткерлӗхӗ
Портала Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗн культурӑпа искусство енӗпе пӗтӗм наци пӗлтерӗшлӗ пултарулӑх проекчӗсене тӗрев паракан гранчӗпе йӗркеленӗ
Социаллӑ тетелсенче:
Выберите язык:
Тултип
Тултип
Главная / Чӑваш Республики / Республика ҫинчен / Ялсем, хуласем / Ҫĕмӗрле муниципаллӑ округӗ / Ҫĕмӗрле муниципаллӑ округӗ. Библиотекӑсен кӑларӑмӗсем

Ҫĕмӗрле муниципаллӑ округӗ. Библиотекӑсен кӑларӑмӗсем

XVI ӗмӗрӗн 2-мӗш ҫурринче Чӑваш ен территорийӗнче Свяжски, Шупашкар, Ҫӗрпӳ, Етӗрне, Кокшай, Улатӑр, Козьмодемьянски уездсем йӗркеленӗ. Чӑваш Юмачев вулӑсӗ Курмӑш уездне пӑхӑннӑ. Сулахай енчи чӑвашсем Хусан уездӗнчи Чӑваш (Зюрейски), Галицки, Арски, Улатски, Ногай ҫулӗсенче (туссем) тӑнӑ. Чӑваш Енӗн кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ пайӗнчи ялсем 1648 ҫулта Чӗмпӗр уездне кӗнӗ. Уездсене вулӑсра, соткӑсене (Козьмодемьянская), стансене (Улатӑр) валеҫнӗ. Уезд пуҫӗнче приказ ҫуртӗнчи воеводсем тӑраҫҫӗ. Чӑваш вулӑсӗсене вулӑс сотникӗсем ертсе пынӑ. Ялсенче старостӑсем суйлаҫҫӗ. 1709 ҫулта Чӑваш Ен уезчӗсем Хусан кӗпӗрнине кӗнӗ, 1714 ҫулта Улатӑр, Етӗрне, Курмӑш уезчӗсем Чулхула кӗпӗрнине чакнӑ. 1719 ҫулта юлашки уездсене Чулхула кӗпӗрнинчи Улатӑр провинцине пӗрлештернӗ, теприсене – Хусан кӗпӗрнинчи Свяжски провинцие, провинцири воеводӑсен должноҫӗсене кӗртнӗ. Уездсен чиккисем 1780-1781 ҫулччен II Екатерина II «Пӗтӗм Раҫҫей империйӗн кӗпӗрнинчи управленийӗн Учрежденийӗсем» (1775 ҫ.) 1780-1781 ҫ. 100-400 пин Ҫулсенче ҫӗнӗ кӗпӗрнене йӗркеленӗ (кашни 300-400 пин Ҫулсенче) ревизи чунӗсем) тата вӗсен йышӗнче (20-30 пин чун). Хальхи Чӑваш Ен территорийӗ Хусан (Шупашкар, Ҫӗрпӳ, Етӗрне, Кусьмодемьянски, Тете) Тата Чӗмпӗр (Улатӑр ,Пӑван, Курмӑш уезчӗсем) кӗнӗ. Провинцисене уявланӑ. Ҫакӑн пек административлӑ-территори пайланӑвӗ 1920 ҫулччен упранса юлнӑ.

1920 ҫулхи июнӗн 24-мӗшӗнче Шупашкар хулинче административлӑ центрпа пӗрле Чӑваш автономи облаҫне йӗркеленӗ. Чӑваш АО административлӑ-территори тытӑмне революцичченхи Раҫҫей территорине йӗркеленӗ. Территорие 4 уездпа 61 вулӑс (февралӗн 20-мӗшӗнче 1922 ҫ.) пайланӑ.

Апрелӗн 21–мӗшӗнче чӑваш АО чӑваш АССРНЕ ҫӗнетнӗ хыҫҫӑн Тата Улатӑр уездӗнчи Улатӑр кӗпӗрнинчи часть йышӗнчен (июнӗн 20 – мӗшӗ 1925 ҫ.) Улатӑр уездне йӗркеленӗ, пиллӗкмӗш уездне шучӗпе (1925 ҫ. – 61 вулӑс, 1927 ҫ. — 55 вулӑс) йӗркеленӗ.

1927 ҫулта административлӑ-территори пайланӑвне-районсемпе ял совечӗсене-кӗртнӗ. Ҫӗнӗ тетел 17 районтан тата 1167 ял советӗнчен тӑнӑ, 1929 ҫул тӗлне ял совечӗсен шучӗ 670 таран чакнӑ.

Административлӑ-территори тытӑмне аталантарас тӗлӗшпе 50-мӗш ҫ. 20 ҫ. пӗтӗмӗшле тенденци районсене пысӑклатнӑ. 1944 ҫул тӗлне Чӑваш Енре административлӑ 30 район пулса тӑнӑ. Пӗр районсенчи с.Пысӑк Сӗнтӗр (халӗ Муркаш р-н), С. Октябрьски (Сӗнтӗрвӑрри-Посадски р-н), с. Шихазан (Канаш р-н), с. Калинин (Вӑрнар р-н), с. Советски (Етӗрне р-н), с. Кувакино (Улатӑр р-н), Первомайски (Патӑрьел р-н) поселенийӗсем. Район йӗркеленӗ чухне наци факторне те шута илнӗ, ҫавӑн пекех 30-мӗш ҫ. 20 ҫ. Шихирдан с. хулинчи 22 тутар ялӗ йышӗнче тутар наци районӗ пулнӑ.

1954 ҫултан пуҫласа административлӑ районсемпе ял совечӗсене пысӑклатма пуҫланӑ. 1962 ҫулхи декабрӗн 20-мӗшӗнче Чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Президиумӗ ял тата хулари халӑх пурӑнакан вырӑнсене тытса пырас принцип тӑрӑх районсен сетьне урӑхлатасси ҫинчен постановлени йышӑннӑ. 9 ял тата 2 промышленность районне (301 ял совечӗ) йӗркеленӗ. Анчах кун пек административлӑ-территори тытӑмӗ управлени организацине йӗркелеме кӑткӑслатрӗ, 1965 ҫулхи январӗн 11-мӗшӗнче республикӑна промышленноҫпа ял районӗсене уйӑрасси ҫинчен йышӑнӑва пӑрахӑҫларӗҫ. 9 ял тата 2 промышленность районӗсем вырӑнне 18 пӗр район йӗркеленӗ. 1966 ҫул вӗҫӗнчен чӑваш енре административлӑ районсен шучӗ 21: Улатӑр, Элӗк, Патӑрьел, Вӑрнар, Йӗпреҫ, Канаш, Куславкка, Комсомол, Красноармеец, Красноармеец, Красноармеец, Красноармеец, Красночетай, Сӗнтӗрвӑрри, Муркаш, Пӑрачкав, Вӑрмар, Ҫӗрпӳ, Шупашкар, Шӑмӑршӑ, Ҫӗмӗрле, Етӗрне, Тӑвай районӗсен 5 хули: Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар, Канаш, Улатӑр, Ҫӗмӗрле; 5 хула пӑхӑнӑвӗн: Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар, Канаш, Ҫӗмӗрле. 4; районти пӑхӑнса тӑракан хуласем: козловка, сӗнтӗрвӑрри, ҫӗрпӳ, Етӗрне; 8 хула йышши поселок: Вӑрнар, Йӗпреҫ, Кӳкеҫ, Вӑрмар, Пӑван, Киря, Ҫӗнӗ Лапсар, Сосновка; Шупашкар хулинче 3 район: Калинин, Ленинский, Мускав; 350 ял администрацийӗ.

2004 ҫулхи октябрӗн 5-мӗшӗнче чӑваш Республикин Патшалӑх Совечӗ «Чӑваш Республикин муниципалитет пӗрлӗхӗсен чиккисене йӗркелесси тата вӗсене хула, ял тӑрӑхӗн, муниципалитет районӗн тата хула округӗн статусӗ туса хурасси ҫинчен»саккуна йышӑннӑ. Ҫак саккунпа килӗшӳллӗн республикӑри 5 хулапа (хула администрацийӗсемпе) иртнисене республика пӑхӑнса тӑракан 5 хула округӗ пулса тӑчӗ; 21 муниципалитет районӗ (вӗсен йышӗ тата административлӑ центрӗсем улшӑнман); 284 ял поселенийӗсем – Ял тата поселок администрацийӗсене (советсене) 1927-2004 ҫ. (виҫӗ тӗслӗхре ял поселенийӗсем – Пӑван, Киря, Кӳкеҫ поселокӗсене ертсе пыраҫҫӗ. Кӳкеҫ – Шупашкар муниципалитет районӗн центрӗ); 7 хула поселенийӗсен Центрӗсемпе Куславкка, Сӗнтӗрвӑрри, Ҫӗрпӳ, Етӗрне тата хула йышши поселоксем: Вӑрнар, Йӗпреҫ, Вӑрмар хулисем.

2019 ҫулта раҫҫей саккунӗсенче муниципалитет округӗн ӑнланӑвӗ палӑрнӑ. Федерацин «Раҫҫей Федерацийӗнче вырӑнти хӑй тытӑмлӑх организацийӗн пӗтӗмӗшле принципӗсем Ҫинчен» саккунне кӗртнӗ улшӑнусем административлӑ пайӑн ҫӗнӗ системине куҫма палӑртнӑ. Реформӑна Чӑваш Ен те пырса тивнӗ: икӗ район – Красноармеец тата Ҫӗмӗрлин-пилот площадкисем пулса тӑнӑ. Чӑваш ен муниципалитет пӗрлӗхӗсен Совечӗн ЧЕРЕТСӖР VIII съездӗнче регион Пуҫлӑхӗ Олег Николаев 2022 ҫул хушшинче юлнӑ 19 района муниципалитет округӗсене улӑштарассине пурнӑҫлассине палӑртнӑ.

2023 ҫул тӗлне Чӑваш Республикинче муниципалитет реформи вӗҫленнӗ.

Хальхи вӑхӑтра Чӑваш Республикинче 26 муниципалитет пӗрлӗхӗсем: 5 хула тата 21 муниципалитет округӗ.

Хула округӗсем хушшинче Шупашкар халӑхӗн 43% пурӑнать. Хула округӗн административлӑ пӑхӑнӑвӗнче 5 халӑх пурӑнать, вӗсен хушшинче Чӑваш Ен тӗп хули-Шупашкар хули.

Улатӑр муниципалитет округӗ (1937 ҫх), чи пӗчӗкки – Красноармеец округӗ (456 ҫх).

Муркаш округӗнче ялти чи йышли – 177, сахалрах – Шӑмӑршӑпа Тӑвай округӗсенче 31-шер ял вырӑнаҫнӑ.

Республикӑра пурӗ 1729 халӑх пурӑнакан вырӑн.

Шупашкар муниципаллӑ округӗ
Муркаш муниципаллӑ округӗ
Етӗрне муниципаллӑ округӗ
Хӗрлӗ Чутай муниципаллӑ округӗ
Ҫĕмӗрле муниципаллӑ округӗ
Пӑрачкав муниципаллӑ округӗ
Улатӑр муниципаллӑ округӗ
Шӑмӑршӑ муниципаллӑ округӗ
Елчӗк муниципаллӑ округӗ
Тӑвай муниципаллӑ округӗ
Вӑрмар муниципаллӑ округӗ
Куславкка муниципаллӑ округӗ
Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округӗ
Ҫӗрпӳ муниципаллӑ округӗ
Красноармейски муниципаллӑ округӗ
Канаш муниципаллӑ округӗ
Элӗк муниципаллӑ округӗ
Вӑрнар муниципаллӑ округӗ
Йӗпреҫ муниципаллӑ округӗ
Комсомольски муниципаллӑ округӗ
Патӑрьел муниципаллӑ округӗ

Ҫĕмӗрле муниципаллӑ округӗ

Ҫӗмӗрле муниципаллӑ округӗ (Шумерлинский муниципальный округ). 1935 ҫулхи январӗн 9-мӗшӗнче ЧР Президиумӗн речӗ районсене пысӑклатас шучӗн постановленийӗпе килӗшӳллӗн район пек йӗркеленӗ, 2021 ҫулхи май 14-мӗшӗнчи 31 №-лӗ Чӑваш Республикин Саккунӗ тӑрӑх Чӑваш Республикин Ҫӗмӗрле муниципаллӑ округне (малалла – округ) улӑштарнӑ.

Округӑн административлӑ центрӗ – Ҫӗмӗрле хули. Вӑл Шупашкар хулинчен 110 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ.

Округ Чӑваш Республикин хӗвеланӑҫӗнче вырнаҫнӑ. Ҫурҫӗр енче Хӗрлӗ Чутайпа Элӗк, хӗвелтухӑҫӗнче  Вӑрнар, кӑнтӑрта Йӗпреҫ тата Пӑрачкав муниципаллӑ округӗсемпе, анӑҫ енче Сӑр тӑрӑхӗпе тата Чулхула облаҫӗпе кӳршӗллӗ. Инҫетри ҫурҫӗрпе кӑнтӑр вырӑнӗсен хушши 47 ҫухрӑм, хӗвеланӑҫпе хӗвелтухӑҫ енчисен хушши 36 ҫухрӑм пулать. Округӑн пӗтӗмӗшле лаптӑкӗ 1047,4 тӑваткал ҫухрӑм (Чӑваш Республикин территорийӗн 5,7 проценчӗ) шутланать. Округ территорийӗпе Арзамас – Хусан чугун ҫул магистралӗ иртет.

Округра –  халӑхсем пурӑнакан 57 ял вырӑнӗ. 01.01.2022 тӗлне 35 605 ҫын шутланать. Округри наци йышне чӑвашсем, вырӑссем, тутарсем, мӑкшӑсем кӗреҫҫӗ.

Округ ытларах ҫӗр ӗҫӗпе палӑрса тарать. Ял хуҫалӑхӗ тырӑ, ҫӗрулми туса илес, ӳсен-тӑран ӳстерес енӗпе вӑй хурать. Ҫавӑн пекех выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетес, аш-какай, сӗт-ҫу тата сысна самӑртас енӗпе те ӗҫлет. Округри экономикӑпа социаллӑ пӗлтерӗшлӗ предприятисем ООО Агропромгаз» тата МУП «Агрохимсервис» пур.

Культура тата архив ӗҫӗн информаципе ресурс центрӗ, 11 информаципе культура центрӗ, вӗсен тытӑмне 19 культура учрежденийӗ, 17 библиотека кӗрет. «Малалла» (Вперед) хаҫат пичетленсе тухать.

Чӑваш Республикин «Ҫӗмӗрле муниципаллӑ округӗ» электронлӑ вулавӑшӑн коллекцийӗ округ историйӗн социаллӑ пурнӑҫпа экономика, политика тата культура аспекчӗсене палӑртакан документсене кӗртет. 

Ҫӗмӗрле хули (Шумерля) – республикӑна пӑхӑнса тӑракан хула, Ҫӗмӗрле муниципалитет округӗн административлӑ центрӗ. Чӑваш Республикин хӗвеланӑҫӗнче, Шупашкар хулинчен 110 ҫухрӑмра, Сӑр юханшывӗн айлӑмӗнче, унӑн ҫулӗнчен 3 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ. Юханшыв пристанӗ пур. 1999 ҫултанпа понтон кӗперӗ пур. Кӑнтӑр енче Мыслецпа Ҫӗмӗрле юханшывӗсем юхса выртаҫҫӗ. Хула 1916 ҫулта Ҫӗмӗрле урлӑ Мускав – Хусан чугун ҫул магистралӗнчен, 2 автомобиль ҫулӗ хывнӑ чугун ҫул станцийӗнчен ӳссе ларнӑ. Хула территорийӗн лаптӑкӗ – 1378 гектар, 28 гектар ҫине вара йывӑҫ-курӑксем лартнӑ. 2016 ҫулта кӑрлач уйӑхӗн 1-мӗшӗ тӗлне хулара пурӑнакансен шучӗ 29,8 пин ҫын шутланать. Тӗрлӗ наци ҫыннисен йышӗнче вырӑссем 68%, чӑвашсем 24%, ҫавӑн пекех мӑкшӑсем, тутарсем, украинецсем пурӑнаҫҫӗ.

Хулара промышленность предприятийӗсем ӗҫлеҫҫӗ: Ҫӗмӗрлери автомобиль фургонӗсен комбиначӗ, Ҫӗмӗрлери ятарлӑ автомобильсен завочӗ, Ҫӗмӗрле вӑрман комбиначӗ, «Рассвет» ҫӗвӗ фабрики, «Шукофа» кожгалантерей фабрики, Ҫӗмӗрлери ҫӑкӑр завочӗ тата ыт. те. Ӑслӑлӑх комплексне юсав мастерскойӗсемпе автофургонсен конструктор бюровӗ тӑратнӑ, ӑна 1967 ҫ. ятарлӑ автомобильсен завочӗ ҫумӗнче йӗркеленӗ.

Ҫӗмӗрле хули ҫурҫӗр тата пысӑках мар кӑнтӑр территорине уйӑрса тӑракан чугун ҫул тӑрӑх тӑсӑлать. Хулан ҫурҫӗр пайӗн урамӗсем тӳркӗтеслӗ ларса тухнӑ. Тӗп план тӑрӑх 2 тата 5 хутлӑ чул ҫуртсем  туса лартнӑ. Ҫӗмӗрле хулин варринче хула паркӗ пур. 1950 ҫулсенче 17,1 гектар площадьне ватнӑ, 1981-мӗш ҫултанпа унӑн Чӑваш Республикин ҫутҫанталӑк территорисене уйрӑммӑн сыхлакан статусӗ пур. Хулан кӑнтӑр пайӗ промышленнӑҫпа складлӑ, пурӑнмалли кварталсенче усадьба евӗр пӗр хутлӑ ҫуртсем вырнаҫнӑ. 1990 ҫултанпа преподобнӑй Серафим Саровский храмӗ ӗҫлет.

Каждая идея - благодать...

Каширина, Е. Е. Каждая идея - благодать... : через творчество - к доброте и милосердию : [об участии Центральной библиотечной системы города Шумерли в международном открытом грантовом конкурсе "Православная инициатива"] / Елена Каширина // Библиополе : журнал / учредитель: Изд-во "Либерея - Бибинформ". - 2020. - № 7. - С. 51-54. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Городок над рекою Сурой!

Городок над рекою Сурой! : рекомендательный библиографический указатель / Городская центральная библиотека им. Г. Айги, 2014. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Поклонимся великим тем годам...

Поклонимся великим тем годам... : г. Шумерля и Шумерлинский район в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. : рекомендательный библиографический указатель / Городская центральная библиотека им. Г. Айги, 2014. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Истоки и традиции библиотек города Шумерли и Шумерлинского района

Истоки и традиции библиотек города Шумерли и Шумерлинского района : рекомендательный библиографический указатель / Городская центральная библиотека им. Г. Айги, 2014. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

"Учитель! Перед именем твоим..."

"Учитель! Перед именем твоим..." : заслуженные учителя Российской Федерации и Чувашской Республики г. Шумерля / Городская центральная библиотека им. Г. Айги, 2014. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Шумерлинский хронограф

Шумерлинский хронограф : календарь знаменательных и памятных дат 2014 г. / Городская центральная библиотека им. Г. Айги, 2014. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Живые голоса истории

Живые голоса истории / Городская централизованная библиотечная система, Городская центральная библиотека им. Г. Айги, 2014. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Живые, пойте о нас…

Никитина, Е. А. Живые, пойте о нас… : [сценарий тематического вечера] / Е. А. Никитина, 2014. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее