Вӑрмар муниципаллӑ округӗ. Пӗтӗмӗшле пай — Чӑваш Ен Еткерлӗхӗ
Портала Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗн культурӑпа искусство енӗпе пӗтӗм наци пӗлтерӗшлӗ пултарулӑх проекчӗсене тӗрев паракан гранчӗпе йӗркеленӗ
Социаллӑ тетелсенче:
Выберите язык:
Тултип
Тултип

Вӑрмар муниципаллӑ округӗ. Пӗтӗмӗшле пай

XVI ӗмӗрӗн 2-мӗш ҫурринче Чӑваш ен территорийӗнче Свяжски, Шупашкар, Ҫӗрпӳ, Етӗрне, Кокшай, Улатӑр, Козьмодемьянски уездсем йӗркеленӗ. Чӑваш Юмачев вулӑсӗ Курмӑш уездне пӑхӑннӑ. Сулахай енчи чӑвашсем Хусан уездӗнчи Чӑваш (Зюрейски), Галицки, Арски, Улатски, Ногай ҫулӗсенче (туссем) тӑнӑ. Чӑваш Енӗн кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ пайӗнчи ялсем 1648 ҫулта Чӗмпӗр уездне кӗнӗ. Уездсене вулӑсра, соткӑсене (Козьмодемьянская), стансене (Улатӑр) валеҫнӗ. Уезд пуҫӗнче приказ ҫуртӗнчи воеводсем тӑраҫҫӗ. Чӑваш вулӑсӗсене вулӑс сотникӗсем ертсе пынӑ. Ялсенче старостӑсем суйлаҫҫӗ. 1709 ҫулта Чӑваш Ен уезчӗсем Хусан кӗпӗрнине кӗнӗ, 1714 ҫулта Улатӑр, Етӗрне, Курмӑш уезчӗсем Чулхула кӗпӗрнине чакнӑ. 1719 ҫулта юлашки уездсене Чулхула кӗпӗрнинчи Улатӑр провинцине пӗрлештернӗ, теприсене – Хусан кӗпӗрнинчи Свяжски провинцие, провинцири воеводӑсен должноҫӗсене кӗртнӗ. Уездсен чиккисем 1780-1781 ҫулччен II Екатерина II «Пӗтӗм Раҫҫей империйӗн кӗпӗрнинчи управленийӗн Учрежденийӗсем» (1775 ҫ.) 1780-1781 ҫ. 100-400 пин Ҫулсенче ҫӗнӗ кӗпӗрнене йӗркеленӗ (кашни 300-400 пин Ҫулсенче) ревизи чунӗсем) тата вӗсен йышӗнче (20-30 пин чун). Хальхи Чӑваш Ен территорийӗ Хусан (Шупашкар, Ҫӗрпӳ, Етӗрне, Кусьмодемьянски, Тете) Тата Чӗмпӗр (Улатӑр ,Пӑван, Курмӑш уезчӗсем) кӗнӗ. Провинцисене уявланӑ. Ҫакӑн пек административлӑ-территори пайланӑвӗ 1920 ҫулччен упранса юлнӑ.

1920 ҫулхи июнӗн 24-мӗшӗнче Шупашкар хулинче административлӑ центрпа пӗрле Чӑваш автономи облаҫне йӗркеленӗ. Чӑваш АО административлӑ-территори тытӑмне революцичченхи Раҫҫей территорине йӗркеленӗ. Территорие 4 уездпа 61 вулӑс (февралӗн 20-мӗшӗнче 1922 ҫ.) пайланӑ.

Апрелӗн 21–мӗшӗнче чӑваш АО чӑваш АССРНЕ ҫӗнетнӗ хыҫҫӑн Тата Улатӑр уездӗнчи Улатӑр кӗпӗрнинчи часть йышӗнчен (июнӗн 20 – мӗшӗ 1925 ҫ.) Улатӑр уездне йӗркеленӗ, пиллӗкмӗш уездне шучӗпе (1925 ҫ. – 61 вулӑс, 1927 ҫ. — 55 вулӑс) йӗркеленӗ.

1927 ҫулта административлӑ-территори пайланӑвне-районсемпе ял совечӗсене-кӗртнӗ. Ҫӗнӗ тетел 17 районтан тата 1167 ял советӗнчен тӑнӑ, 1929 ҫул тӗлне ял совечӗсен шучӗ 670 таран чакнӑ.

Административлӑ-территори тытӑмне аталантарас тӗлӗшпе 50-мӗш ҫ. 20 ҫ. пӗтӗмӗшле тенденци районсене пысӑклатнӑ. 1944 ҫул тӗлне Чӑваш Енре административлӑ 30 район пулса тӑнӑ. Пӗр районсенчи с.Пысӑк Сӗнтӗр (халӗ Муркаш р-н), С. Октябрьски (Сӗнтӗрвӑрри-Посадски р-н), с. Шихазан (Канаш р-н), с. Калинин (Вӑрнар р-н), с. Советски (Етӗрне р-н), с. Кувакино (Улатӑр р-н), Первомайски (Патӑрьел р-н) поселенийӗсем. Район йӗркеленӗ чухне наци факторне те шута илнӗ, ҫавӑн пекех 30-мӗш ҫ. 20 ҫ. Шихирдан с. хулинчи 22 тутар ялӗ йышӗнче тутар наци районӗ пулнӑ.

1954 ҫултан пуҫласа административлӑ районсемпе ял совечӗсене пысӑклатма пуҫланӑ. 1962 ҫулхи декабрӗн 20-мӗшӗнче Чӑваш АССР Верховнӑй Совечӗн Президиумӗ ял тата хулари халӑх пурӑнакан вырӑнсене тытса пырас принцип тӑрӑх районсен сетьне урӑхлатасси ҫинчен постановлени йышӑннӑ. 9 ял тата 2 промышленность районне (301 ял совечӗ) йӗркеленӗ. Анчах кун пек административлӑ-территори тытӑмӗ управлени организацине йӗркелеме кӑткӑслатрӗ, 1965 ҫулхи январӗн 11-мӗшӗнче республикӑна промышленноҫпа ял районӗсене уйӑрасси ҫинчен йышӑнӑва пӑрахӑҫларӗҫ. 9 ял тата 2 промышленность районӗсем вырӑнне 18 пӗр район йӗркеленӗ. 1966 ҫул вӗҫӗнчен чӑваш енре административлӑ районсен шучӗ 21: Улатӑр, Элӗк, Патӑрьел, Вӑрнар, Йӗпреҫ, Канаш, Куславкка, Комсомол, Красноармеец, Красноармеец, Красноармеец, Красноармеец, Красночетай, Сӗнтӗрвӑрри, Муркаш, Пӑрачкав, Вӑрмар, Ҫӗрпӳ, Шупашкар, Шӑмӑршӑ, Ҫӗмӗрле, Етӗрне, Тӑвай районӗсен 5 хули: Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар, Канаш, Улатӑр, Ҫӗмӗрле; 5 хула пӑхӑнӑвӗн: Шупашкар, Ҫӗнӗ Шупашкар, Канаш, Ҫӗмӗрле. 4; районти пӑхӑнса тӑракан хуласем: козловка, сӗнтӗрвӑрри, ҫӗрпӳ, Етӗрне; 8 хула йышши поселок: Вӑрнар, Йӗпреҫ, Кӳкеҫ, Вӑрмар, Пӑван, Киря, Ҫӗнӗ Лапсар, Сосновка; Шупашкар хулинче 3 район: Калинин, Ленинский, Мускав; 350 ял администрацийӗ.

2004 ҫулхи октябрӗн 5-мӗшӗнче чӑваш Республикин Патшалӑх Совечӗ «Чӑваш Республикин муниципалитет пӗрлӗхӗсен чиккисене йӗркелесси тата вӗсене хула, ял тӑрӑхӗн, муниципалитет районӗн тата хула округӗн статусӗ туса хурасси ҫинчен»саккуна йышӑннӑ. Ҫак саккунпа килӗшӳллӗн республикӑри 5 хулапа (хула администрацийӗсемпе) иртнисене республика пӑхӑнса тӑракан 5 хула округӗ пулса тӑчӗ; 21 муниципалитет районӗ (вӗсен йышӗ тата административлӑ центрӗсем улшӑнман); 284 ял поселенийӗсем – Ял тата поселок администрацийӗсене (советсене) 1927-2004 ҫ. (виҫӗ тӗслӗхре ял поселенийӗсем – Пӑван, Киря, Кӳкеҫ поселокӗсене ертсе пыраҫҫӗ. Кӳкеҫ – Шупашкар муниципалитет районӗн центрӗ); 7 хула поселенийӗсен Центрӗсемпе Куславкка, Сӗнтӗрвӑрри, Ҫӗрпӳ, Етӗрне тата хула йышши поселоксем: Вӑрнар, Йӗпреҫ, Вӑрмар хулисем.

2019 ҫулта раҫҫей саккунӗсенче муниципалитет округӗн ӑнланӑвӗ палӑрнӑ. Федерацин «Раҫҫей Федерацийӗнче вырӑнти хӑй тытӑмлӑх организацийӗн пӗтӗмӗшле принципӗсем Ҫинчен» саккунне кӗртнӗ улшӑнусем административлӑ пайӑн ҫӗнӗ системине куҫма палӑртнӑ. Реформӑна Чӑваш Ен те пырса тивнӗ: икӗ район – Красноармеец тата Ҫӗмӗрлин-пилот площадкисем пулса тӑнӑ. Чӑваш ен муниципалитет пӗрлӗхӗсен Совечӗн ЧЕРЕТСӖР VIII съездӗнче регион Пуҫлӑхӗ Олег Николаев 2022 ҫул хушшинче юлнӑ 19 района муниципалитет округӗсене улӑштарассине пурнӑҫлассине палӑртнӑ.

2023 ҫул тӗлне Чӑваш Республикинче муниципалитет реформи вӗҫленнӗ.

Хальхи вӑхӑтра Чӑваш Республикинче 26 муниципалитет пӗрлӗхӗсем: 5 хула тата 21 муниципалитет округӗ.

Хула округӗсем хушшинче Шупашкар халӑхӗн 43% пурӑнать. Хула округӗн административлӑ пӑхӑнӑвӗнче 5 халӑх пурӑнать, вӗсен хушшинче Чӑваш Ен тӗп хули-Шупашкар хули.

Улатӑр муниципалитет округӗ (1937 ҫх), чи пӗчӗкки – Красноармеец округӗ (456 ҫх).

Муркаш округӗнче ялти чи йышли – 177, сахалрах – Шӑмӑршӑпа Тӑвай округӗсенче 31-шер ял вырӑнаҫнӑ.

Республикӑра пурӗ 1729 халӑх пурӑнакан вырӑн.

Шупашкар муниципаллӑ округӗ
Муркаш муниципаллӑ округӗ
Етӗрне муниципаллӑ округӗ
Хӗрлӗ Чутай муниципаллӑ округӗ
Ҫĕмӗрле муниципаллӑ округӗ
Пӑрачкав муниципаллӑ округӗ
Улатӑр муниципаллӑ округӗ
Шӑмӑршӑ муниципаллӑ округӗ
Елчӗк муниципаллӑ округӗ
Тӑвай муниципаллӑ округӗ
Вӑрмар муниципаллӑ округӗ
Куславкка муниципаллӑ округӗ
Сӗнтӗрвӑрри муниципаллӑ округӗ
Ҫӗрпӳ муниципаллӑ округӗ
Красноармейски муниципаллӑ округӗ
Канаш муниципаллӑ округӗ
Элӗк муниципаллӑ округӗ
Вӑрнар муниципаллӑ округӗ
Йӗпреҫ муниципаллӑ округӗ
Комсомольски муниципаллӑ округӗ
Патӑрьел муниципаллӑ округӗ

Вӑрмар муниципаллӑ округӗ

Вӑрмар муниципаллӑ округӗ (Урмарский муниципальный округ). 1927 ҫулхи сентябрӗн 5-мӗшӗнче ЦИК Президиумӗн тата Чӑваш АССР Совнарком Президиумӗн йышӑнӑвӗпе «Чӑваш АССРне районласси ҫинчен» постановленийӗпе килӗшӳллӗн район пек йӗркеленӗ, 2022 ҫулхи мартӑн уйӑхӗн 29-мӗшӗнчи 26 №-лӗ Чӑваш Республикин Саккунӗ тӑрӑх Чӑваш Республикин Вӑрмар муниципаллӑ округне (малалла – округпа) улӑштарнӑ.

Округӑн административлӑ центрӗ – Вӑрмар поселокӗ, Шупашкар хулинчен – Чӑваш Республикин тӗп хулинчен 77 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ.

Округ Чӑваш Республикин ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ пайӗнче вырнаҫнӑ. Ҫурҫӗр тата ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ чикки Куславккапа, кӑнтӑртан Тӑвайпа, кӑнтӑр-хӗвеланӑҫӗнчен Канашпа, хӗвеланӑҫӗнчен тата ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ енчен Чӑваш Республикин Ҫӗрпӳ муниципаллӑ округӗсемпе, хӗвелтухӑҫӗнчен Тутарстан Республикипе кӳршӗллӗ. Округӑн пӗтӗмӗшле лаптӑкӗ 598,3 тӑваткал ҫухрӑмпа танлашать. Ҫурҫӗртен кӑнтӑралла округ территорине 32 ҫухрӑма, хӗвеланӑҫӗнчен хӗвелтухӑҫнелле 33 ҫухрӑма тӑсӑлать.

Транспорт сечӗн никӗсӗ Мускав – Чулхула – Канаш – Вӑрмар – Хусан; автомобиль ҫулӗсем: федераци ҫурҫӗрти округ урлӑ каҫакан «Атӑл»; республика пӗлтерӗшлӗ авто ҫулсем (тӗп территорисем): «Аниш» («Атӑл» – Тӑвай – Канаш – Йӗпреҫ – Улатӑр); «Вӑрмар – Тикеш – Пысӑк Кайпаҫ (Тутарстан); Вӑрмар – Кивĕ Вĕренер – Нурлат (Тутарстан).

Округ территорийӗнче – халӑхсем пурӑнакан 51 ял вырӑнӗ. 01.01.2022 тӗлне 20 889 ҫын шутланать.

Округра ҫӗр ӗҫӗ аталаннӑ. Ял хуҫалӑхӗ сӗтпе тӗш-тырӑ, ҫӗрулми, хӑмла туса илесси енӗпе ӗҫлет. Вӑрмар поселокӗнче промышленность аталаннӑ: сӗтел-пукан, ҫӗвӗ ҫӗлекен производство, механика завочӗ. Промышленнӑҫри темиҫе предприятие Арпуҫ, Кавал, Энӗшпуҫ тата ытти ялсенче вырнаҫтарнӑ.

Культура учрежденийӗсем хушшинче Вӑрмарти культурӑпа кану центрӗ, 36 ялти культура ҫурчӗпе клуб, 21 библиотека, халӑх историпе таврапӗлӳ музейӗ тата 2 филиал (Арапуҫ ялӗ. Кавал сали). Вӑрмарта «Илем» физкультурӑпа спорт комплексӗ ӗҫлет. Округра археологи палӑкӗ Тикаш масарӗ пур.

Чӑваш Республикин «Вӑрмар муниципаллӑ округӗ» электронлӑ вулавӑшӑн коллекцийӗ округ историйӗн социаллӑ пурнӑҫпа экономика, политика тата культура аспекчӗсене палӑртакан документсене кӗртет.

Лета и лица Урмарской землицы

Зайцев, Я. Н. Лета и лица Урмарской землицы : записки об истории Урмарского района / Я. Н. Зайцев, 1994. - 279 с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Вехи жизни Урмарского района

Зайцев, Я. Н. Вехи жизни Урмарского района / Яков Зайцев, 2017. - 369, [2] с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Деревни-побратимы

Зайцев, Я. Н. Деревни-побратимы : очерки села Батеево и деревни Чубаево Урмарского района Чувашской Республики / Яков Зайцев, 2010. - 430 с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Мы - урмарцы; Вып. 1

Зайцев, Яков Николаевич (1946-). Мы - урмарцы : справочник имен. Вып. 1, 1997. - 258 с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Об утверждении герба, флага и гимна Урмарского района Чувашской Республики

Об утверждении герба, флага и гимна Урмарского района Чувашской Республики : решение Урмарского районного собрания депутатов от 11.06.2009 № 330 // Урмарский район Чувашской Республики : официальный сайт. - Урмары, 2009. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Старые Урмары: вехи истории

Старые Урмары: вехи истории : факты, события, фотографии / [сост. С. И. Выйкин и др. ; фот. Л. А. Данилова], 2004. - 314 с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Тӑван ялӑм - Хӗрлӗҫыр

Хованский, А. И. Тӑван ялӑм - Хӗрлӗҫыр : истори материалӗсемпе очерксем / А. И. Хованский, 2001. - 173 с. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

О праздновании Дня Чувашской Республики]

[О праздновании Дня Чувашской Республики] // Российская газета / Правительство Российской Федерации. - 2009. - 25 июня - 1 июля (№ 115). - С. 21. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее

Положение о гербе муниципального образования Урмарский район Чувашской Респуб...

Положение о гербе муниципального образования Урмарский район Чувашской Республики // Чувашский народный сайт. - Чебоксары, 2012. - Текст : электронный. Читать/Слушать/Смотреть
Подробнее